adnan işgör

 

TİROİDİN YERLEŞİMİ, YAPISI VE İŞLEVİ

Lacivert renkli ve altı çizili kelimeler tıklandığında o konu ile ilgili bilgilere ulaşılacaktır.

Açıklama
Tiroidin yerleştiği bölge ve şekli
Tiroidin komşuları
Tiroidin temel yapısı
Tiroidin işlevleri (TSH, T3 ve T4 hormonları)
Yağların sağlık açısından önemi

 

AÇIKLAMA
Canlı bir organizma, örneğin insan, uyum içinde çalışan organlardan oluşur. Bu elektronik sayfada incelenecek olan organ, bir çok Türkçe kaynakta TİROİD olarak yazılan, ancak Türk Dil Kurumu tarafından TİROİT olarak yazılması öngörülen organdır. Dolayısıyla bu bu sayfada da TİROİT olarak yazılacaktır.

 

TİROİDİN YERLEŞTİĞİ BÖLGE VE ŞEKLİ

Boyuna önden bakıldığında tiroidin yerleşimi şu şekilde tanımlanabilir;  Alt çene  altında yer alan ve erkelerde daha belirgin bir şekilde görülen ve adem elması adı verilen kıkırdak bir çıkıntının hemen altındaki bölgede bulunur (Şekil 1). Diğer bir deyişle tiroit bezi soluk borusunun (trakea) her iki yanında ve kısmen önünde yer alan, kelebek şekline benzeyen bir organdır. Soluk borusunun iki yanına yerleşmiş kısımları sağ ve sol  parça (sağ lob, sol lob veya sağ tiroit, sol tiroit) adını alır. Genellikle bu iki parça  soluk borusunun tam önünde, bant şeklindeki tiroit dokusu ile biribirine bağlanırlar. Bu kısıma ise tiroidin boynu (tiroit istmusu) adı verilir (Şekil 1). Tiroit ismi latince kökenli olup savaşlarda kullanılan kalkana benzetildiğinden bu ismi almıştır. Bu bağlamda bazı sözlüklerde kalkanbezi olarak da adlandırılmasına karşın şeklinin daha ziyade bir kelebeği çağrıştırdığı söylenebilir.

Tiroit, yüzeyden derine doğru cilt, cilt altı, boyun zarları ve çeşitli kaslar tarafından örtülüdür. Şekil 2'de bu kaslar kesildikten sonra tiroidin açığa çıkan görünümü verilmiştir. Boyun kaslarının tiroidi örtmesi nedeniyle normal büyüklükteki tiroit, zayıf kişiler hariç elle hissedilemez, Buna karşın büyümüş tiroidin, yutkunma sırasında aşağı yukarı doğru hareket ettiği gözlenebilir.

Yeni doğan bir çocukta yaklaşık 1.5 gram olan tiroidin ağırlığı yavaş yavaş artarak, erişkin bir insanda 20 gram civarınada ulaşır.

               Şekil 1
                    Şekil 2

             tiroitonsema                            boyunoresim  

 

TİROİDİN KOMŞULARI

Lacivert renkli ve altı çizilmiş kelimeler tıklandığında o konu ile ilgili bilgilere ulaşılacaktır.

Tiroit, boyunda bulunan bir çok önemli yapıların yakın komşusudur. Bu komşulardan özellikle tiroit ameliyatı sırasında özenle korunmaları gerekenlere değinilecektir. Bunlardan ilki ses tellerine giden alt ve üst sinirler, ikincisi ise paratiroit bezleridir.

Sese tellerine giden alt sinirler
Sese tellerine giden üst sinirler
Paratiroit bezleri

 

Ses tellerine giden alt sinirler (reküren sinirler) : Sağda ve solda birer tane olup kabaca sağ ve sol tiroit parçalarının arka kesimine yakın bir şekilde aşağıdan yukrarı doğru seyrederek ses tellerine (vokal kord) ulaşırlar (Şekil 3). Bunların asıl görevi ses tellerini birbirine yaklaştırmak ve biribirinden uzaklaştırmaktır. Bu hareketler sonucunda sesin çıkması ve soluk alıp verilmesi sağlanır.

 

Ses tellerine giden üst sinirler: Bu sinirler de sağda ve solda birer tane olup tiroidin üst kesimine yakın bir şekilde seyrederek ses tellerine ulaşırlar ve temel görevleri sesin tizliğini ayarlamaktır (Şekil 3).

 

Paratiroit bezleri
Tiroidin ikinci önemli komşusu olan paratiroit bezleri, tiroidin arka kesimi ile çok yakın ilişkidedirler (Şekil 3). Çoğunlukla ikisi sağ, ikisi sol tarafta olmak üzere toplam 4 tanedir ve her biri yaklaşık bir mercimek tanesi büyüklüğündedir (Şekil 3). Paratiroitler, parathormon adı verilen ve vücudun kalsiyum dengesini sağlayan bir hormon salgılarlar.

Şekil 3: Tiroidin arkadan görünümü. 1-Sağ üst sinir, 2-Sağ alt sinir, 3-sağ üst paratiroit bezi. Ö: Yemek borusu, Tr: Nefes borusu, T: Tiroit, Ş: Şah damarı

 

TİROİDİN TEMEL YAPISI

Lacivert renkli ve altı çizilmiş kelimeler tıklandığında o konu ile ilgili bilgilere ulaşılacaktır.

Tiroit bir organ olduğuna göre farklı özelliklere ve işlevlere sahip olan hücreler içermelidir. Tiroitte en fazla görülen hücre tipi folliküler hücre adı verilen hücrelerdir. Bu hücreler şekil 4A'da görüldüğü gibi özel bir organizasyonla bir araya gelerek bir birim oluştururlar. Bu birimlerin bir araya gelmesi ise tiroidin temel yapısını oluşturur (Şekil 4B). Bu organizasyon içinde yer alan iki hücre tipi daha vardır. Parafollikül ve Hürthle hücreleri olarak adlandırılan bu hücreler folliküler hücreler arasında az sayıda ve dağınık halde bulunurlar (Şekil 4B).

Şekil 4: Tiroidin temel yapısı.

tiroityapi

 

TİROİDİN İŞLEVLERİ

İşlev kelimesinin tıp dilindeki karşılığı fonksiyon kelimesidir. Konu içinde işlev kelimesi yerine bazen görev, bazen de çalışma sözcükleri kullanılacaktır.

Lacivert renkli ve altı çizilmiş kelimeler tıklandığında o konu ile ilgili bilgilere ulaşılacaktır.

Tiroidin ürettiği hormonlar ve diğer yapılar
T3 ve T4 hormonlarının yapısı
T3 ve T4 hormonlarının görevi
Tiroidin yapı ve işlevinin düzenlenmesi
TSH
TSH ile T3,T4 hormonları arasındaki ilişki

 

 

TİROİDİN ÜRETTİĞİ HORMONLAR VE DİĞER YAPILAR
Tiroit bir iç salgı bezi olup temel işlevi, kısaca T3 ve T4 adı verilen hormon üretmesi ve kana salmasıdır. Bu hücrelerde ayrıca kana az miktarda salınan ve tiroglobulin adı verilen bir protein de yapılır. Tiroidin follikül hücrelerinde tiroglobulin üzerinde üretilen T3 ve T4, tiroglobuline bağlı olarak önce tiroitte depo edilir ve gerektiğinde tiroglobulinden ayrılarak kana salınır (Şekil 4B). Diğer yandan tiroidin parafollikül hücrelerinde kalsitonin adı verilen hormon üretilir ve kana salınır. Ancak tiroidin işlevi dendiğinde temel olarak T3 ve T4 hormonlarının üretimi ve kana salınması anlaşılır. T3 ve T4'ün büyük kısmı kanda proteinlere bağlı olarak taşınırken az bir kısımı ise serbest halde dolaşır ve bunlara serbest T3 (sT3 yada FT3), serbest T4 (sT4 yada FT4) adı verilir.

Tiroit gibi hormon üreten organlar (endokrin organ) ile ilgilenen tıp dalları endokrinoloji ve endokrin cerrahisi olarak adlandırılır.

 

T3 VE T4 hormonlarının yapısı: Tiroit tarafından üretilen T3 ve T4 hormonları da bir tür protein olup temel yapısında tirozin adı verilen bir aminoasit bulunur. Başta TSH olmak üzere bir çok faktörün etkisi ve oldukça karmaşık işlemler sonucunda tirozine 3 tane iyot eklenerek T3, 4 tane iyot eklenerek T4 hormonu üretilmiş olur.

 

T3 ve T4 hormonlarının görevi: Tiroitte üretilen ve kana salınan T3 ve T4 hormonları hemen tüm vücut hücrelerine ulaşırlar ve bu hücrelerde metabolizma adı verilen olayları düzenlerler. Böylece büyüme dahil vücutta bir çok işlevin sağlıklı bir şekilde yürümesi sağlanır. Dolayısıyla bu hormanların kan düzeyi normalden düşük veya yüksek olduğunda tiroidin işlevsel bozuklukları olarak adlandırılan metabolizma bozuklukları ortaya çıkabilir.

 

 

Tiroidin yapı ve işlevinin düzenlenmesi
Organların gerek işlevi gerekse yapısının korunabilmesi için bir çok faktör devreye girer. Tiroit için temel faktor kısaca TSH olarak yazılan tiroit uyarıcı hormon adı verilen bir hormondur. Tiroit üzerinde etkili olabilen diğer faktörler oldukça karmaşık olup bu konuda değinilmeyecektir.

 

TSH: beyinin özel bir bölgesinde (hipofiz; pitüiter) üretilir ve kana salınarak tiroit hücrelerine ulaşır. TSH, tiroidi uyaran bir hormon olup bir yandan T3 ve T4 hormonlarının üretilmesini ve salgılanmasını kontrol ederken diğer yandan tiroit hücrelerinin çoğalmasını ve büyümesini sağlayan sinyaller taşır.

 

TSH ile T3,T4 hormonları arasındaki ilişki:TSH ile T3 ve T4 arasında özel bir ilişki vardır. Buna göre kanda T3,T4 yükseldiğinde beyine giden sinyaller TSH üretimini azaltır. TSH azalınca  tiroitte T3, T4 üretiimi azalır ve kana daha az hormon salınarak artmış olan kan hormon düzeyi normale döndürülmeye çalışılır. Tersi durumda; kanda T3, T4 azalınca bu sefer beyine giden sinyaller TSH üretimini arttırır. Artan TSH, hem tiroidin büyümesine hemde tiroitte hormon üretiminin artmasına yol açarak kana fazla hormon geçmesine ve düşük olan kan hormon düzeyinin normale dönmesine olanak sağlar. Değinilen bu ilişki çeşitli nedenlerle aksayabilir ve sonuçta tiroidin işlevsel bozuklukları ve /veya guatr ortaya çıkabilir